Với những câu hỏi như vậy, cần trả lời chung. Thế nên, thỉnh thoảng Thư về thi ca sẽ gởi đến những người bạn trẻ.
Thư đầu tiên, hãy bàn về Ngôn từ
Ngôn từ là lời, là tiếng nói, là chữ. Với thơ ca, khởi thủy là tiếng nói.
Nhà thơ là người biến tiếng nói của mình thành tiếng thơ. Chỉ như thế thôi sao? Thật vậy, nhà thơ cư trú và sống còn trong tiếng nói, trong chữ. Hiểu như vậy, ta mới giao cảm được với Nguyễn Du khi ông mở đầu Truyện Kiều thế này:
Trăm năm trong cõi người ta
Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau.
Tố Như là nhà thơ thiên tài. Ông đọc cuộc đời này, cõi người ta này, qua các chữ: tài, mệnh và tâm. Toàn bộ thơ ca gọi là Truyện Kiều vận hành qua ba chữ ấy. Tố Như chẳng duy tâm gì, ông chỉ giải thoát cho các chữ ấy những ý nghĩa chật hẹp mà người đời thường chấp vào.
Ông dùng chữ rất tuyệt. Ví dụ: “cõi người ta”. Tại sao không là cõi đời, nhân gian? Chính vì Tố Như muốn ta cảm nhận rằng cuộc đời này là một nơi có “người” (con người, kẻ khác, tha nhân, cái khác) mà cũng là một nơi có “ta” (bản ngã, tài, sắc và những gì ta tự nhận về mình).
Đời là nơi luôn luôn có xung đột giữa “người” và “ta” khó lòng tránh được.
Thế nên “tài mệnh ghét nhau” chẳng phải là một chủ thuyết duy tâm mà chỉ là cái ta tài sắc xung đột với thế giới chung quanh gọi là “người”.
| “Nhà thơ phải là tình nhân của ngôn từ, của tiếng nói. Chỉ như thế, bài thơ mới được sáng tạo, có đời sống, có linh hồn.” |
Ngôn từ của Nguyễn Du quá tinh tế.
Yếu tố đầu tiên của một bài thơ hay chính là ngôn từ tinh tế.
Nhà thơ Pháp Reverdy bảo rằng: “Thơ được ghi lại nhờ có tiếng nói, chỉ nhờ tiếng nói, và chướng ngại mà thơ vấp phải, cũng là tiếng nói. Chỉ một tiếng cũng đủ tiêu diệt cả bài thơ hay nhất”.
Một bài thơ ưu tú luôn luôn là một chiếc tổ của những lời tinh tế, ta có thể nói như vậy.
“Nhà thơ phải là tình nhân của ngôn từ, của tiếng nói. Chỉ như thế, bài thơ mới được sáng tạo, có đời sống, có linh hồn.”
Không thể định nghĩa rõ ràng thế nào là ngôn từ tinh tế. Loại ngôn từ đó đi sâu vào tâm hồn ta, vang ngân ở đó.
Trong ngôn ngữ giao dịch, chỉ cần nói sao cho người khác hiểu đúng ý mình, đúng nghĩa mà mình muốn truyền đạt. Chỉ một ý, một nghĩa thôi.
Thơ giải thoát ngôn từ ra khỏi cái tính đơn nghĩa, đơn điệu đó. Một câu thơ ưu tú luôn luôn hóa thân vào một ý nghĩa mới trước một người đọc mới nếu như nó hàm chứa loại ngôn từ mà ta gọi là tinh tế ấy.
Khi không còn tính thực dụng nữa, thơ vẫn không mất đi sự thực nào, chỉ là có thêm cái hư ảo. Do đó ngôn từ tinh tế thì nửa thực nửa hư, đúng như Hàn Mặc Tử nhận xét: “Hư thực như là một ý thơ”.
Nhật Chiêu
Chiều Bayon
Những nụ cười trầm của đá
Nghìn năm bay lặng xuống đời
Tháp son làm dáng gợi mời
Tà dương nghiêng xuống làn môi rực hồng
Apsara những ngực trần
Mải chơi trần thế ngàn năm không về
Đá tàn, điệu múa còn mê
Lá rơi, cây vẫn cứ ghì đá thôi
Cuộc chơi của đá: Trận cười
Cuộc chơi của lá: Luân hồi lá rơi
Thế mà ai biết Cuộc Chơi
Bayon bốn mặt, không lời, không thân
Mặt Vua? Mặt Phật? Mặt Thần?
Bayon bốn mặt, bâng khuâng Mặt Người
Chiều Không lẫn với chiều Thời
Đọng trong bốn mặt nụ cười phiêu diêu
Gót chân du tử đã nhiều
Có ai đi hết một chiều Bayon.
Mùa xuân Angkor, 2006